آسيب‌هاي اجتماعي و روند تحول آنها در ايران

محمد عبداللهي

آسيب يا كجروي اجتماعي به هر نوع عمل فردي يا جمعي اطلاق مي‌شود كه در چارچوب اصول اخلاقي و قواعد عمل جمعي عام رسمي يا غيررسمي جامعه محل فعاليت كنشگران قرار نمي‌گيرد و در نتيجه با منع قانوني و يا قبح اخلاقي و اجتماعي روبرو مي‌گردد.

به همين دليل كجروان سعي دارند كجروي‌هاي خود را از ديد ناظران قانون، اخلاق عمومي و نظم اجتماعي پنهان نمايند. زيرا در غير اين صورت با تعقيب قانوني، تكفير اخلاقي و طرد اجتماعي مواجهه مي‌شوند.
آسيب‌هاي اجتماعي پديده‌هايي متنوع، نسبي و متغيراند. پرخاشگري و جنايت، خودكشي، اعتياد و قاچاق مواد مخدر، روسپيگري، جرائم مالي، اقتصادي و سرقت نمونه‌هايي از آسيب‌هاي اجتماعي جامعه امروزي ايران‌اند كه كم و كيف آنها برحسب زمان و مكان (يعني حال نسبت به گذشته و در شهرها نسبت به روستاها) تغيير مي‌كنند. بنابراين آنچه امروز در يك جامعة خاص، آسيب يا كجروي تلقي مي‌شود ممكن است فردا در همين جامعه و يا همين امروز ولي در جامعه‌اي ديگر به عنوان آسيب يا كجروي شناخته نشود.
آسيب‌هاي اجتماعي با وجود برخورداري از تنوع و نسبيت، پديده‌هايي واقعي و قانونمند هستند. جهل نسبت به آنها نافي آنها نيست. قانونمند بودن آسيب‌ها كنترل‌پذيري آن‌ها را ممكن مي‌سازد. بنابراين آسيب‌هاي اجتماعي قابل درمان و پيشگيري‌اند. پيش‌گيري از آسيب‌هاي اجتماعي در هر جامعه‌اي موكول به شناخت علمي ويژگي‌ها و قانونمندي‌هاي حاكم بر تحول آسيب‌ها در آن جامعه و بكارگيري يافته‌هاي علمي در فرايند برنامه‌ريزي‌هاي اجتماعي است. اين امر يكي از چالش‌هاي اساسي است كه اغلب دولت‌ها به ويژه در جوامع در حال گذار چون ايران با آن روبرو هستند. ميزان موفقيت هر كشور در پيش‌گيري از آسيب‌هاي اجتماعي معرف كارايي نظام اجتماعي غالب در آن جامعه است. خوشبختانه در ايران امروزي، اكثريت مردم نسبت به آسيب‌هاي اجتماعي عمده در كشور نظير اعتياد و قاچاق مواد مخدر، پرخاشگري، خودكشي، بي‌بند و باري در روابط جنسي، دزدي و ... آگاه هستند و از گسترش روز افزون آنها بيمناك‌اند، (طرح ملي ارزش‌ها و نگرش‌ها، 1380) و اين امر وظايف دولت را در مقابلة صحيح با آسيب‌هاي اجتماعي سنگين‌تر مي‌سازد.
برخي به غلط آسيب‌هاي اجتماعي را جزو پيامدهاي محتوم و غيرقابل اجتناب مدرنيته يا توسعه مي‌دانند. درست است كه هر تغييري عوارضي دارد و براي توسعه، هزينه پرداخت مي‌شود ولي اين بدان معني نيست كه هر نوع تغييري را توسعه بدانيم و براي آن هر نوع هزينه‌اي بپردازيم. توسعه تغييري است خردمندانه و برنامه‌ريزي شده كه با استفادة بهينه از منابع موجود در جهت بهبود زندگي مردم و تحقق وضع مطلوب توسط خود مردم هدايت مي‌شود. آسيب‌هاي اجتماعي كه به معني كژكاركردهاي واحدهاي جمعي يا كژكرداري‌هاي افراد است، نه تنها شاخص توسعه نيستند بلكه نشانه‌هاي بحران‌اند. بنابراين هرچه ميزان آسيب‌هاي اجتماعي در جامعه بيشتر باشد شدت بحران هم بيشتر است. روند رو به رشد آسيب‌ها از تداوم و تشديد بحران نظام اجتماعي موجود حكايت دارد. بنابراين آسيب‌هاي اجتماعي نوعي آنتروپي يا انرژي هرز رفته‌اي است كه نظام اجتماعي بحران‌زا و ناكارآمد بر مردم جامعه تحميل مي‌كند. اين آسيب‌ها هزينه‌هايي است كه مردم جامعه براي آن نوع نظام‌هايي مي‌پردازند كه توان تطابق خود را با شرايط جديد از دست داده و از ساماندهي نظم و مديريت تضادهاي دروني خود عاجزاند.
متأسفانه طرح مسألة آسيب‌هاي اجتماعي در ايران تحت تأثير القائات روزمره يا نگرش‌هاي سياسي و ايدئولوژيك خاص با مسائلي چون كتمان و كوچك‌نمايي يا مبالغه و بزرگ‌نمايي قرار گرفته‌ است. اين امر ناشي از ضعف حوزة عمومي است. حوزه‌اي كه بتواند رابطة افراد را با بخش‌هاي رسمي و غيررسمي جامعه تعديل و تنظيم نمايد. به طوري كه اصحاب تخصص بتوانند به دور از وابستگي‌ها و گسستگي‌هاي سياسي و ايدئولوژيك آزادانه، خردمندانه و به دور از هر نوع نفوذ به طرح صحيح مسائل و آسيب‌هاي اجتماعي بپردازند.
احساس نياز به گفتگو، پذيرش تفاوت‌ها و تحمل افكار و انديشه‌هاي طرف مقابل، تبعيت از عقل و منطق، اتخاذ روش‌هاي اقناعي در گفتگو با اتكاء به استدلال، برهان و تجربه، احساس تعهد و مسئوليت در به ثمر رساندن گفتگو و دستيابي به وفاق و تفاهم، آمادگي براي پذيرش نتايج گفتگو، سعي در تغيير بينش‌ها و نگرش‌ها و رسيدن به مفاهمه، همفكري و همدلي با يكديگر و همسويي با مردم در فرايند كنش‌هاي جمعي عام و تحقق اهداف توسعه توأم با پيش‌گيري از آسيب‌هاي اجتماعي برخي از شرايط گفتگو دربارة آسيب‌هاي اجتماعي است.
انجمن جامعه‌شناسي ايران به عنوان يك نهاد علمي غيروابسته به دولت (NGO) توانست در خردادماه 1381 با برگزاري اولين همايش ملي آسيب‌هاي اجتماعي در ايران زمينه و فضاي مناسبي را براي تعامل و گفتگوي آزاد و خردمندانه بين اصحاب علوم اجتماعي و نمايندگان بخش‌هاي اجرايي و برنامه‌ريزي كشور در جهت طرح صحيح آسيب‌هاي اجتماعي، توصيف ويژگي‌هاي هر يك از آنها، تحليل علمي علل و دلايل پيدايش و گسترش آن‌ها در ايران و ارائة راهبردهاي مناسب براي درمان و پيش‌گيري آنها پديد آورد.

هدف اصلي همايش ملي آسيب‌هاي اجتماعي در ايران پاسخ به پرسش‌هاي اساسي زير بوده است:
منظور از آسيب يا كجروي اجتماعي چيست؟
در ايران با چه گونه‌هايي از آسيب‌هاي اجتماع سر و كار داريم؟
هر يك از آسيب‌هاي اجتماعي عمده در ايران داراي چه ويژگي‌هايي است؟
شرايط و عوامل عام و خاص مؤثر بر فرايند پيدايش و تحول هر يك از آسيب‌هاي اجتماعي عمده در ايران كدامند؟
براي مقابلة صحيح با آسيب‌هاي اجتماعي در ايران و پيش‌گيري از گسترش و روند رو به رشد آنها چه مي‌توان كرد؟ و چه راهبردهايي مي‌توان ارائه نمود؟

مطالب مرتبط :  آسیب های اجتماعی ( 326 مطلب )